Lezing over Data-ethiek bij SVB

Maandag 25 maart was Alex Corra, beleidsadviseur Recht & Ethiek, van de Sociale Verzekeringsbank (SVB) op bezoek bij het Urban Data Center Eindhoven (UDC). De SVB verzorgt onder meer de uitkeringen van AOW, kinderbijslag en PGB en is daarmee een enorme dataverwerker waar iedereen in Nederland mee te maken heeft en/of krijgt. Het datalandschap van de SVB biedt allerlei mogelijkheden voor interessante analyses en koppelingen met allerlei partijen. Alex is trekker van de afdeling ethiek en helpt projectleiders bij het verantwoord gebruik van data. Tijdens een sessie in Stadslab Eindhoven vertelde Alex over een aantal projecten waar hij bij betrokken is. Het is zijn taak om vragen te stellen over of hetgeen wat juridisch en technisch kan ook wel zo wenselijk is.

“We mikken op projecten waar echt iets op het spel staat, waar mensen buikpijn van krijgen”, aldus Alex Corra. “Vaak nemen mensen niet de tijd om ergens goed op te reflecteren, terwijl er dan veel gedoe kan worden voorkomen.” Hij geeft een voorbeeld van een commerciële dataset die de afdeling handhaving van de SVB een aantal jaren geleden graag wilde kopen. Hier zijn meerdere ethische gesprekken over gevoerd over of de SVB op basis van deze gekochte data wel rechtmatigheidsonderzoek moet willen doen en wat daar dan de implicaties van zouden zijn. Uiteindelijk is na een uitgebreid proces van reflectie besloten om dit niet te doen. Wel heeft het project een set open reflectievragen opgeleverd. Ook vraagt Alex Corra zich af of er in de afgelopen decennia niet overmatig veel focus is geweest op de inzet van risicoprofielen en geoptimaliseerd risico-onderzoek. “Is het misschien niet zelf zo dat we teveel op risicoprofielen hebben gezeten en we zo verleren hoe we goed steekproeven moeten doen en dat deze ook een waarde hebben in het contact houden met de realiteit en het voorkomen van tunnelvisie?”

Het valt Alex op dat hij vaak met twee typen vraagstukken te maken heeft: of de innovatoren vinden iets een fantastisch idee en vergeten dat er ook nog zoiets is als grondrechten; of de juristen houden vanuit het idee van het bewaken van objectiviteit zich sterk vast aan de letterlijke interpretatie van de regels en durven normatieve aspecten die aan bijna alle juridische vraagstukken ook kleven niet vol mee te nemen. Het is dan zijn rol om vanuit publieke waarden te reflecteren op het project en daarover te adviseren zodat de projectleider zelf ethische afwegingen of keuzes kan maken. Waarbij de vraag ‘zijn wij als overheid hier het goede aan het doen’ – altijd centraal staat.

Ook vertelde Alex dat de SVB – net als andere organisaties – haar processen zo efficiënt mogelijk wenst in te richten. Dit betekent dat menselijke interventies in het proces vaak als een risico gezien worden. Brieven gaan grotendeels automatisch uit en in feite is het praktisch onmogelijk om deze volledig en individueel te controleren. De efficiënte processen zorgen ervoor dat medewerkers voor heel specifieke taken worden getraind en in feite zowel technisch als inhoudelijk heel moeilijk maatwerk kunnen leveren. “Dus tegenwoordig praat ik niet alleen meer met projectleiders, maar ook met IT-architecten en procesmanagers, want ook zij moeten ruimte maken voor de menselijke maat in hoe zij hun architectuur en processen vormgeven.”